داستان کوتاه / شیخ عقلالتعطیلShort Stories / Sheikh Aql-al-Tatil
مردی که اندیشیدن را کفر اعلام کرد
بوعلیسینا و فارابی با کتابهایشان هنوز زنده بودند. در مدرسهها خوانده میشدند، در بازار نسخهبرداری میشدند و جوانها با خواندنشان
- 3 دقیقه خواندن
گوشهٔ برگ را بگیرید و ورق بزنید، یا روی صفحه بزنید
بوعلیسینا و فارابی با کتابهایشان هنوز زنده بودند.
در مدرسهها خوانده میشدند،
در بازار نسخهبرداری میشدند
و جوانها با خواندنشان
سؤالهای تازه میپرسیدند.
همین بود که خواب را
از چشم شیخ عقلالتعطیل گرفت.
یک صبح،
بالای منبر رفت و گفت:
«مردم!
دشمن همیشه با شمشیر نمیآید.
گاهی در کتاب پنهان میشود.»
مریدی پرسید:
«نام این دشمن چیست، شیخا؟»
شیخ گفت:
«علمی که از خدا دورت کند.»
همهمهای در مسجد افتاد.
شیخ ادامه داد:
«فارابی گفته انسان
با عقل میتواند حقیقت را بشناسد.
بوعلی گفته هر چیزی
علتی دارد.
بیماری علتی دارد.
باران علتی دارد.
حرکت ستارگان هم
حساب و قانونی دارد.»
بعد مشتش را روی منبر کوبید و گفت:
«اگر هر چیزی علت دارد،
پس خدا و وحی چه میشود؟
اگر طبیب علت بیماری را پیدا کند،
مردم دیگر برای شفا
به دکان ما نمیآیند.»
فردای آن روز،
کتابهای فارابی و بوعلی را
به میدان شهر آوردند.
نه خودشان را…
کتابهایشان را.
شیخ رو به مردم گفت:
«امروز این دو مرده را محاکمه میکنیم.»
میرزا شیدا که گوشه میدان ایستاده بود، گفت:
«شیخا، مرده که حرف نمیزند.»
شیخ جواب داد:
«مردهای که کتاب دارد،
از هزار زنده خطرناکتر است.»
بعد کتاب بوعلی را بالا گرفت و خواند:
«طبیب باید نشانههای بیماری را بشناسد،
علتش را پیدا کند
و داروی مناسب بدهد.»
شیخ کتاب را بست و گفت:
«دیدید؟
حتی نامی از طلسم و دعا نبرده است.»
مردم خندیدند.
اما طبیب پیر شهر نخندید.
گفت:
«شیخا، مگر شناختن علت بیماری بد است؟»
شیخ گفت:
«بد نیست…
تا وقتی علت،
همان چیزی باشد که من میگویم.»
طبیب پرسید:
«اگر حرف شما اشتباه بود چه؟»
میدان ساکت شد.
شیخ چند لحظه به او نگاه کرد و گفت:
«همین سؤال، نشانه کفر توست.»
آن روز فرمانی صادر شد:
از این پس،
هرکس بیش از اندازه «چرا» بپرسد،
باید توبه کند.
هرکس از علت بیماری حرف بزند،
متهم به دخالت در کار خداست.
و هرکس حرکت ستارگان را حساب کند،
باید ثابت کند
قصد فرماندادن به آسمان را ندارد.
چند ماه نگذشته بود
که طبیب پیر از شهر رفت.
منجم، اسطرلابش را شکست.
استاد هندسه،
درسش را تعطیل کرد.
و دانشآموزان یاد گرفتند
پیش از هر سؤال،
به اطراف نگاه کنند.
سالها گذشت.
روزی بیماری سختی در شهر افتاد.
مردم تب کردند.
کودکان ناتوان شدند.
و درمانی پیدا نشد.
همه نزد شیخ رفتند.
شیخ دستور داد
هزار شمع روشن کنند،
دیگها را بکوبند
و روی در خانهها دعا بنویسند.
اما بیماری نرفت.
خود شیخ هم بیمار شد.
تب کرد.
بدنش لرزید.
با صدای ضعیفی گفت:
«طبیب را خبر کنید.»
گفتند:
«طبیبی نمانده، شیخا.
آخرین طبیب را
به جرم پرسیدن علت بیماری
از شهر بیرون کردید.»
شیخ گفت:
«پس کتاب بوعلی را بیاورید.»
گفتند:
«آن را هم
خودتان در میدان سوزاندید.»
شیخ لحظهای سکوت کرد.
بعد، برای نخستین بار در عمرش، پرسید:
«چرا؟»
اما در تمام شهر،
دیگر کسی نمانده بود
که اجازه داشته باشد
به یک «چرا» پاسخ بدهد.
شیخ عقلالتعطیل مرد.
ولی اندیشهاش زنده ماند.
از آن پس،
هر وقت کسی سؤال تازهای میپرسید،
یکی پیدا میشد و میگفت:
«ساکت باش…
این سؤال، بوی کفر میدهد.»
و اینگونه بود
که چراغ علم را یکشبه خاموش نکردند.
فقط مردم را
از نزدیکشدن به روشنایی ترساندند.