از نگاه هانا آرنت

اندیشمند سیاسی آلمانی‌ـ‌یهودی | ۱۹۰۶–۱۹۷۵
اگر روزی به شما بگویند: «دستور است؛ انجام بده»، از کجا می‌فهمید که باید نافرمانی کنید؟
اورشلیم، بهار ۱۹۶۱. هانا آرنت در دادگاهی نشسته بود که آدولف آیشمن، از سازمان‌دهندگان تبعید یهودیان به اردوگاه‌های مرگ نازی، در آن محاکمه می‌شد. مرد پشت محفظهٔ شیشه‌ای از جایگاه خود در دستگاه اداری سخن می‌گفت؛ چنان‌که گویی مسئله، جابه‌جایی قطارهاست، نه جان انسان‌ها.
در همان دادگاه، بازماندگان از گتوها، جدایی خانواده‌ها و مقاومت سخن می‌گفتند. در یک سو، روایت انسان‌هایی بود که نام و سرگذشت داشتند؛ در سوی دیگر، زبانی که انسان‌ها را به پرونده و آمار تبدیل می‌کرد.
آرنت سال‌ها پیش از آلمان نازی گریخته بود. حالا می‌خواست بفهمد چگونه کسی می‌تواند در فاجعه‌ای چنین عظیم نقش داشته باشد و باز هم به زبانِ مقررات پناه ببرد.
پاسخش بعدها نامی بحث‌برانگیز یافت: «ابتذال شر». این عبارت به معنای کوچک بودن جنایت یا بی‌گناهی آیشمن نبود. آرنت در رفتار او نوعی ناتوانی در اندیشیدن از منظر دیگری و داوری مستقل می‌دید؛ انسانی که مسئول اعمالش بود، هرچند می‌کوشید خود را پشت ساختار پنهان کند.
اما اگر خطرِ زندگی، خاموش شدن اندیشه است، امید آن کجاست؟
سال‌ها پیش‌تر، در کتاب «وضع بشر»، آرنت از «آغازگری» گفته بود: انسان تنها برای تکرار آنچه وجود دارد به دنیا نمی‌آید. هر تولد، ورود کسی است که می‌تواند کاری پیش‌بینی‌نشده انجام دهد. این توانایی در خلوتِ آرزوها کامل نمی‌شود؛ در میان دیگران، با سخن و عمل، شکل می‌گیرد.
پس مسئله فقط مقاومت در برابر فرمانی نادرست نیست. گاهی باید در جمعی که همه ساکت‌اند پرسشی مطرح کرد؛ از کسی که حذف شده دفاع کرد؛ یا مسئولیت تصمیمی را پذیرفت که نمی‌توان پیامدهایش را به گردن دیگران انداخت.
آرنت وعده نمی‌داد که هر آغاز تازه‌ای جهان را نجات خواهد داد. عمل انسانی همواره نامطمئن است؛ اما همین نامطمئن بودن، امکانِ تغییر را زنده نگه می‌دارد.
پس زندگی چیست؟
از نگاه هانا آرنت، زندگی انسانی چیزی فراتر از زنده ماندن و تکرار روزهاست. زندگی فرصتی است برای آنکه در کنار دیگران، با اندیشه، گفتار و کردار خود نشان دهیم چه کسی هستیم؛ مسئولیت اعمالمان را بپذیریم و با آغاز کردن چیزی تازه، در جهانی که پیش از ما وجود داشته، اثری از حضور خود بر جای بگذاریم.
و پرسش امشب از شما:
اگر فردا سکوت شما به زیان انسانی تمام شود، چه چیزی می‌تواند توجیهش کند؟