Gece 1هزار و یک شب / زندگی چیست؟A Thousand and One Nights / What Is Life
Ömer Hayyam'ın Gözünden
Hayyam'ın hayata cevabının yalnızca “anı yaşa” olduğunu düşünürsek sonucu görmüş oluruz; oraya varmak için yürüdüğü yolu değil.
- 2 dk okuma
- Videolu
Sayfayı çevirmek için köşesini sürükleyin ya da sayfaya dokunun
Hayyam'ın hayata cevabının yalnızca “anı ganimet bil” olduğunu düşünürsek sonucu görmüş oluruz; oraya varmak için yürüdüğü yolu değil.
Hayyam yalnızca kadeh ve şarap şairi değildi; İbn Sînâ geleneğinden bir matematikçi, gökbilimci ve filozoftu. Filozof Hayyam için dünya düzensiz ve nedensiz değildir. Varlığın bir başlangıcı vardır ve onu bir düzen yönetir. İnsan da bu düzenin dışında değildir; sınırlı, bağımlı ve geçici bir varlıktır.
Ama hayatın sorusu tam da burada başlar:
İnsanın bu düzendeki yeri nedir?
Neden gelmiştir?
Ve kendisine verilen zamanla ne yapmalıdır?
Hayyam'a atfedilen bir rubaide şöyle okuruz:
“Gelişimizin ve gidişimizin olduğu bu çemberin
ne başı görünür ne de sonu”
İnsan kendini varlığın ortasında bulur; ne başlangıcı görmüştür ne de sonu bilir.
Vardır, ama neden var olduğunu henüz bilmez.
Hayyam için hayat, bu sınırlılık bilinciyle başlar.
Doğduğumuz zamanı biz seçmedik.
Yaşadığımız çağı biz seçmedik.
Varlığımızın pek çok koşulu bizim seçimimizden önce biçimlendi ve gelecek de hiçbir zaman tamamen elimizde değildir.
Peki insan yalnızca kaderin oyuncağı mıdır?
Hayyam basit bir cevap vermez.
İnsan ne tamamen özgürdür ne de tamamen mecbur.
Zorunluluklarla dolu bir dünyada yaşar, ama bu sınırların içinde bile seçimin, düşüncenin ve eylemin hâlâ bir anlamı vardır.
Hayyam'ın felsefi risalelerinde insan yalnız bir varlık değildir. Hayatta kalmak, büyümek ve olgunluğa erişmek için başkalarına ihtiyaç duyar. Hayat yalnızca “olmak” değildir; “oluşmak” da demektir. İnsan başkalarıyla ilişkisinde, düşüncede ve eylemde varoluşsal yetilerini gerçekleştirmelidir.
İşte burada “anı ganimet bilmek” daha derin bir anlam kazanır.
Hiçbir şeyin anlamı olmadığı için sadece keyif sür demek değildir.
Aksine: zaman sınırlı olduğu için, tam kesinliğe ulaşılamayacağı için ve yarının sahibi olmadığın için hayatı nihai cevaba ulaşana kadar erteleme demektir.
Hayyam'ın bakışını tek bir cümlede toplamak istersek:
Hayat, sınırlı ve soru soran bir insanın, kendi kavrayışından büyük bir dünyadaki kısa varlığıdır; fırsat bitmeden düşünmek, seçmek, büyümek ve yaşamak için bir fırsattır.
Hayyam daha az düşün demez.
Tam tersine;
bütün ömrü boyunca düşündü.
Belki de söylediği şudur:
Anlayabildiğin kadar anla;
ama hayatı her şeyi anlayacağın güne kadar bekletme.
Binbir Gece;
büyük sorular, yüzyılların içinden cevaplar.
Yüzyılların düşüncesinin bugünkü sorularımıza ulaştığı yer.